Met de feestelijke uitreiking van “Zorgzame Samentuin 2025”-plakkaatjes geeft Commons Lab het burgerbegrotingsproject rond zorgzame samentuinen in het district Antwerpen officieel een doorstart naar 2026. De uitreiking vond plaats tijdens een warme slotactie in de Zorgzame Samentuin Europark op Linkeroever, waar buurtbewoners en samentuiniers samen de handen uit de mouwen staken.

Tijdens deze laatste bijeenkomst bouwden deelnemers, samen met ambachtsman Dirk van Houthart, een unieke rustbank in een zelfgebouwde yurt van wilgentenen. Deze plek vormt voortaan het hart van de tuin: een centrale ontmoetingsplek waar tuiniers even kunnen pauzeren, verbinden en tot rust komen.

Wat is een zorgzame samentuin?

Iris van Commons Lab legt uit: “Een zorgzame samentuin is voor ons een plek waar mensen samen tuinieren én tegelijk voor elkaar zorgen. Het is een warme, toegankelijke omgeving waar buurtbewoners, met en zonder zorgnoden, elkaar ontmoeten, versterken en op hun eigen tempo kunnen deelnemen. Wat er groeit in de tuin is belangrijk, maar wat er tussen mensen groeit — verbinding, vertrouwen en zorg — is minstens even waardevol.” Een zorgzame samentuin is dus een plek waar samen tuinieren hand in hand gaat met sociale ondersteuning en zorg. Het zijn plekken waar buurtbewoners, jong en oud, met en zonder zorgnoden, elkaar ontmoeten en versterken.

In 2025 ondersteunde Commons Lab drie samentuinen in het district Antwerpen in hun groei naar meer zorgzame en inclusieve plekken: Samentuin Europark op Linkeroever, Samentuin De Verborgen Koostertuin in Antwerpen-Noord en ‘t Hofke van Lozane in de Harmoniewijk.

Dankzij gerichte ondersteuning van Commons Lab konden deze tuinen activiteiten organiseren waarbij diverse groepen samen tuinierden. OKAN-leerlingen, senioren uit woonzorgcentra, jongeren in kwetsbare situaties en buurtbewoners vonden elkaar in en rond de tuin. Senioren bleven actief en deelden hun kennis via verhoogde tuinbedden, jongeren zetten hun talenten in en vonden aansluiting, en nieuwkomers kregen de kans om Nederlands te oefenen in een informele context. “Tegelijk zagen we ook de eerste  tekenen van meer sociale cohesie in de buurt.”, aldus Iris, “Elk tuin-collectief werkte op zijn eigen tempo en vanuit zijn eigen context aan meer zorgzaamheid. Dat gebeurde zowel door gerichte ingrepen in de infrastructuur, zoals toegankelijkere tuinbedden en ontmoetingsplekken, als door het opstarten van nieuwe samenwerkingen en het versterken van de openheid naar mensen met zorgnoden.”

Op één jaar tijd maakten met de hulp van Commons Lab en partners zoals het Team Commons en Samentuinen van de Stad Antwerpen, drie tuinen zo duidelijke stappen richting inclusievere en warmere plekken in hun buurt.

Het succes van het traject in 2025 wil Commons Lab samen met haar partners en met de steun van de Antwerpse Burgerbegroting herhalen in 2026. Samentuinen in het district Antwerpen kunnen zich nog tot en met 31 maart aanmelden om gratis ondersteuning te krijgen om hun werking (nog) zorgzamer te maken. Met deze oproep wil Commons Lab nog meer tuinen ondersteunen in hun rol als plekken waar zorg en gemeenschap samenkomen en waar iedereen kan bijdragen én zorgzaamheid kan vinden.

Geïnteresseerde samentuinen kunnen zich aanmelden via iris@commonslab.be (laatste dagen)

Dit jaar wil Commons Lab het initiatief nemen om samentuinen om te vormen tot zorgtuinen. In het kader van de burgerbegroting van het district Antwerpen krijgen we de kans om dit te realiseren in drie samentuinen, waar men openstaat om buren te betrekken bij het samen tuinieren. De doelstelling van het project is om de samentuinen-community uit te breiden met mensen die momenteel niet in de groep zijn opgenomen en zo een inclusievere doelgroep te bereiken. De kernvraag waaruit wij vertrekken is: Hoe kunnen we gemeenschapstuinen nog zorgzamer maken? - Blog door Pelle Spooren

Een zorgzame tuin is…

• Een buurtinitiatief dat bijdraagt aan zowel persoonlijke als collectieve gezondheid en duurzaamheid. Een zorgtuin kan zich bevinden bij zorginstellingen, buurthuizen, scholen of in openbare ruimten, maar ook in particuliere tuinen waar welzijn centraal staat. Een zorgtuin biedt aanvullende zorg en is dus niet per se verbonden aan een zorginstelling. Het is een plek die de kracht van de natuur benut om het leven van alle mensen te verrijken.

• Een gezamenlijke, door een groep mensen beheerde tuin waarin zij samen verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, de inrichting en het gebruik. De deelnemers stellen zelf de regels op en werken samen aan het telen van groenten, kruiden en bloemen. Daarnaast biedt de tuin ruimte voor ontspanning, sociale interactie en welzijn. Zorgtuinen zijn multifunctioneel en organiseren activiteiten zoals tuinieren, ontmoetingen met dieren en workshops.

• Een groene omgeving die het welzijn, de gezondheid en de sociale verbinding van mensen bevordert. Hier komen natuur, ontspanning en soms ook therapie samen. Zorgtuinen zijn toegankelijk voor iedereen, ongeacht leeftijd of gezondheid, en bieden ruimte voor mensen die drempels ervaren om te genieten van rust, beweging en interactie met de natuur.

Een zorgtuin gaat verder dan alleen tuinieren; het is een plek waar mensen voor elkaar en voor passanten zorgen. Bovendien kan een zorgtuin, door een toegankelijke infrastructuur, ook actieve zorg aantrekken.

Een zorgtuin ondersteunt zorg. Dat betekent dat een zorgtuin bijdraagt aan herstel of helpt negatieve stimuli te verzachten. Het is een tuin die sociale ondersteuning biedt, fysiek niet schadelijk is en een heilzame functie heeft, zoals het bevorderen van gezonde lucht en beweging. Een zorgtuin is doordacht, dynamisch en natuurlijk en probeert te voorzien in wat goed is voor de mens (Natuur & Mens, 2022). Hoewel een zorgtuin niet per se onderdeel is van een zorginstelling, past het concept goed binnen de werking van woonzorgcentra, ziekenhuizen, revalidatiecentra en dagcentra voor mensen met een beperking (Biodivers Zorggroen, 2022).

Kenmerken van een zorgtuin

Een zorgtuin is een toegankelijke en inclusieve plek waar iedereen, ongeacht leeftijd of achtergrond, kan participeren. De volgende kenmerken zorgen voor zorgend karakter in een samentuin:

• Fysieke toegankelijkheid: Rolstoelvriendelijk en goed begaanbaar, zodat iedereen zich er vrij kan bewegen.

• Open en betrokken gemeenschap: mensen in een zorgtuin zijn gastvrij en toegankelijk voor nieuwe buurtbewoners en bezoekers. Ze zijn opmerkzaam voor mensen met een zorgnood en staan open voor het bieden van ondersteuning en een luisterend oor.

• Welzijn staat centraal: de groene omgeving stimuleert ontspanning, vermindert stress en bevordert zowel de lichamelijke als mentale gezondheid.

• Vrijwilligers en zorgcoaches: die specifiek aandacht hebben voor mensen met een zorgnood kunnen een ondersteunende rol spelen.

• Sociale functie: een ontmoetingsplek waar mensen samenkomen, tuinieren en genieten van de natuur.

• Duurzaamheid en biodiversiteit: ecologische principes zorgen voor een gezonde omgeving en de teelt van groenten, fruit en kruiden gebeurt op een ecologische manier.

• Multifunctioneel gebruik: De tuin is multifunctioneel en biedt ruimte voor diverse activiteiten, zoals tuinieren, recreatie en educatieve programma’s. Zorgtuinen bieden een laagdrempelige leeromgeving waarin jong en oud kennis opdoen over samenwerken met anderen, natuur, tuinieren en duurzaamheid.

• Gemeenschappelijk beheer: deelnemers nemen samen beslissingen en dragen verantwoordelijkheid.

• Empowerend karakter: iedereen draagt op zijn of haar eigen tempo bij, waarbij zorg ontvangen en zorg geven in elkaar overlopen.

• Veilige en rustige ruimte: een zorgtuin is een plek met zo weinig mogelijk onnodige prikkels die stress kunnen veroorzaken, met voldoende schaduw en zitmogelijkheden.

Ons doel

In 2025 willen we drie zorgtuinen in het district Antwerpen opstarten en ondersteunen. Deze zorgtuinen krijgen begeleiding bij het organiseren van activiteiten waarin samen wordt getuinierd met diverse doelgroepen, zoals OKAN-leerlingen, senioren, buurtbewoners en jongeren in een kwetsbare situatie. Deze activiteiten versterken het welzijn en de gezondheid van de buurtbewoners. Zo kunnen senioren zaaien in verhoogde bedden en hun kennis over tuinieren delen, jongeren zetten hun talenten in voor de tuin, en nieuwkomers oefenen Nederlands.

Daarnaast ondersteunen we de zorgtuinen bij het opnemen van zorgtaken. We coachen hen bij het opzetten van nieuwe samenwerkingen met zorginstellingen en sociale organisaties. Tot slot zorgen we voor aanpassingen in de drie zorgtuinen, zodat ze effectief voor iedereen toegankelijk en bruikbaar worden.

Er is een steeds groeiende nood aan zorg in het district. We zien enorm veel mogelijkheden om via de samentuinen extra buurtgerichte zorg te organiseren. Samen kunnen we bouwen aan een zorgzamere en inclusievere samenleving!