OPINIE: Open water is van iedereen. De verantwoordelijkheid ook
Schotense vaart als gemeengoed
De Vlaamse Regering presenteert de nieuwe regels rond openwaterzwemmen als een overwinning voor de vrijheid. Vanaf 2027 wordt zwemmen in open water in principe overal mogelijk, tenzij een verbod geldt. Dat is op het eerste gezicht een positieve evolutie. Onze rivieren, meren en plassen worden meer toegankelijk als plekken voor ontspanning, ontmoeting en beweging.
Maar de manier waarop deze vrijheid wordt georganiseerd, verdient meer debat. Want tegelijk klinkt de boodschap: buiten erkende zwemzones zwem je op eigen risico. De overheid opent de deur, maar legt de verantwoordelijkheid voor wat er achter die deur gebeurt grotendeels bij de individuele burger. Zo dreigt een publieke ruimte die we samen delen, te worden herleid tot een individuele keuze met individuele gevolgen.
Daarmee missen we een belangrijke kans. Water is immers nooit alleen een plek om te zwemmen. Onze waterlopen en waterpartijen zijn levende ecosystemen, bronnen van biodiversiteit, buffers tegen klimaatverandering en plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten. Ze zijn geen product dat we consumeren, maar een gemeenschappelijk goed waar we samen zorg voor dragen.
Een andere benadering vertrekt vanuit gedeelde verantwoordelijkheid. De centrale vraag is dan niet: "Wie draagt de schuld als het fout loopt?" maar: "Hoe organiseren we samen de voorwaarden zodat iedereen veilig en duurzaam gebruik kan maken van water?"
Dat vraagt om een andere manier van beleid maken. De overheid moet niet alles controleren, maar wel haar verantwoordelijkheid opnemen: zorgen voor betrouwbare informatie over waterkwaliteit en risico’s, kennis delen, monitoring organiseren en een duidelijk kader creëren waarin lokaal initiatief kan groeien. Waterbeheerders en terreinbeheerders kennen de kwetsbaarheden van hun gebieden en moeten betrokken worden bij het beheer. Lokale gemeenschappen kunnen mee zorg dragen voor hun omgeving. En gebruikers worden niet gezien als passieve consumenten, maar als mede-verantwoordelijke partners.
Dat die bereidheid tot gedeelde verantwoordelijkheid bestaat, bewijzen talrijke lokale initiatieven. Aan de Schotense Vaart bijvoorbeeld werken bewoners en organisaties samen rond de vraag hoe de vaart en haar oevers opnieuw een plek van ontmoeting, natuurbeleving en gedeeld gebruik kunnen worden. In plaats van te wachten tot een overheid een oplossing uitwerkt, brengen mensen zelf kennis, engagement en zorg samen. Het traject rond "De Vaart(kant) als gemeengoed", met betrokkenheid van onder meer Waterland, Commons Lab en lokale partners, toont dat burgers niet alleen gebruikers van water willen zijn, maar ook beheerders en beschermers ervan.
Zo’n aanpak gaat ook verder dan veiligheid alleen. Een rivier of meer dat veilig toegankelijk is voor mensen, moet tegelijk ook leefbaar blijven voor planten en dieren. Waterkwaliteit, ecologie, recreatie en klimaatbestendigheid zijn geen aparte thema’s, maar verschillende kanten van dezelfde uitdaging. Wie mensen opnieuw verbindt met water, vergroot ook het draagvlak om dat water te beschermen.
Dit is geen pleidooi voor meer betutteling of meer regels. Het is een pleidooi voor een andere verhouding tussen overheid en samenleving. Een overheid die niet zegt: "Je mag dit doen, maar trek je plan." Wel een overheid die zegt: "Dit is van ons allemaal, dus we zorgen er ook samen voor."
De toekomst van onze wateromgeving vraagt precies dat: niet minder overheid, maar een andere overheid. Niet minder vrijheid, maar vrijheid die gedragen wordt door zorg en betrokkenheid. De overheid hoeft niet alles zelf te doen, maar moet wel ruimte maken voor zij die verantwoordelijkheid willen opnemen.
Daarom pleiten wij voor een nieuw kader voor openwaterrecreatie: maak van elke toegankelijke zwemlocatie een gedeelde waterplek. Een plek waar overheid, waterbeheerders, lokale besturen, natuurorganisaties en gebruikers samen afspraken maken over veiligheid, waterkwaliteit, ecologie en zorg. Geen versnipperde verantwoordelijkheden, maar een gedeeld engagement.
Laat Vlaanderen niet alleen de toegang tot water verruimen, maar ook de voorwaarden creëren om er samen zorg voor te dragen. Want de gemeenschappen die hiervoor verantwoordelijkheid willen opnemen, bestaan al. Het beleid moet ze niet vervangen, maar erkennen, ondersteunen en versterken.
Open water is van iedereen. De verantwoordelijkheid ook.